Stein-Leventhal'den PMOS'a, bir sendromun adı ve tanımı nasıl değişti?

Bugün polikistik over sendromu (PKOS) dediğimiz tablo, modern tıp literatürüne 1935'te Irving Stein ve Michael Leventhal'in yayımladığı yedi kadınlık bir vaka serisiyle girdi. O tarihten bu yana hem adı hem tanımı birkaç kez değişti: Stein-Leventhal sendromu, polikistik over sendromu ve Mayıs 2026'dan itibaren polyendokrin metabolik over sendromu (PMOS).

Bu yazı o değişimin izini sürüyor. Tarihleri ve adları yalnızca aşağıdaki kaynaklarda doğrulayabildiğimiz ölçüde veriyoruz.

1935: yedi kadın, büyümüş yumurtalıklar

Christ ve Cedars'ın 2023 tarihli derlemesine göre Stein ve Leventhal, ameliyat ve patoloji incelemesiyle yedi kadında kıllanma (hirsutizm), obezite, adet görmeme (amenore) ve iki taraflı büyümüş, polikistik görünümlü yumurtalıklardan oluşan bir birlikteliği tanımladı.

Stein'ın biyografisini aktaran Embryo Project Ansiklopedisi, incelenen kadınların birçoğunda yumurtalıkların normalin iki ila dört katı büyüklükte, gri ve yassı olduğunu yazıyor. Stein 1935 makalesinde bunlara "istiridye yumurtalıklar" adını vermiş.

Bu makale neden bu kadar etkili oldu? Ricardo Azziz ve Eli Adashi, 2016'da makalenin 80. yılı için yazdıkları değerlendirmede raporun "kusursuz olmasa da" çığır açıcı olduğunu söylüyor. Gerekçeleri şunlar: rapor tek tek vakalar yerine bir hasta serisini anlatan ilk çalışmaydı; polikistik yumurtalık, kıllanma ve seyrek ya da hiç adet görmeme üçlüsünü bir arada gösterdi ve daha önce birbiriyle ilgisiz görünen bulguları birleştirdi. Yazarlara göre Stein'ın ekibinin üretken ve tutarlı yazması, raporda olası bir tedavinin yer alması ve durumun görece yaygın olması da adın tutunmasına yardım etti.

Küçük bir ayrıntı: Christ ve Cedars tanıma obeziteyi de katıyor, Azziz ve Adashi ise üçlüyü obezite olmadan sayıyor. Kaynaklar burada vurguda ayrışıyor.

Kama rezeksiyonu ve "tek güvenilir yöntem"

Azziz ve Adashi'nin sözünü ettiği tedavi, iki taraflı yumurtalık kama rezeksiyonuydu, yani yumurtalıktan kama biçiminde doku çıkarılması. Embryo Project'e göre Stein 1935'te yumurtalıklardan küçük kama biçimli parçaları mikroskopta incelemek için çıkardı ve çalışmadaki kadınların bir kısmı bu işlemden sonra adet görmeye başladı.

Stein bu yöntemden sonraki yıllarda da vazgeçmedi. Embryo Project'e göre 1958'de iki taraflı kama rezeksiyonunun Stein-Leventhal sendromu için tek güvenilir tedavi olduğu sonucuna vardı. 1965'te ise başarılı bir kama rezeksiyonundan sonra doğurganlığın kalıcı olarak geri döndüğünü bildirdi.

Bugünkü tablo farklı. 2023 uluslararası kanıta dayalı PKOS kılavuzu, kısırlık tedavisinde ilk basamak olarak ilaç tedavisini öneriyor; yumurtalık cerrahisine (laparoskopik, yani kapalı yöntemle) ise esas olarak ikinci basamakta yer veriyor.

Bir sendromun üç adı

Embryo Project'e göre "Stein-Leventhal sendromu" adını araştırmacılar 1950'lerde kullanmaya başladı; durum daha sonra polikistik over sendromu olarak anıldı. Joham ve arkadaşlarının 2022 tarihli derlemesi, bugünkü adın 1990'ların başında yerleşmeden önce "sklerokistik over sendromu" ve "polikistik over hastalığı" gibi adların da birbirinin yerine kullanıldığını not ediyor.

Üçüncü ad yakın tarihli. Medicine Today'in aktardığına göre 12 Mayıs 2026'da The Lancet'te yayımlanan küresel bir uzlaşı çalışmasıyla durumun yeni adı polyendokrin metabolik over sendromu (PMOS) oldu. Çalışmanın baş yazarı Monash Üniversitesi'nden Helena Teede. Teede'nin gerekçesi açık: anormal yumurtalık kistlerinde bir artış yok, durum öncelikle bir yumurtalık hastalığı değil ve eski ad durumun daha geniş özelliklerini kapsamıyor. Ad değişikliği süreci hastalar ile sağlık profesyonelleri ve bu durumu yaşayan kişilerden oluşan uluslararası bir yönlendirme kurulu tarafından birlikte yürütüldü. Yazarlar yeni adın bakımda, araştırmada ve eğitimde kullanımı için üç yıllık bir geçiş planı öngörüyor.

Böylece 1935'te büyümüş, kistli görünen yumurtalıkların gözlemiyle başlayan bir tanım, doksan yılı aşkın bir süre sonra adından "kist" kelimesini çıkarmış oldu.

Tanı ölçütleri: 1990'dan 2023'e

Adla birlikte tanım da değişti. Joham ve arkadaşlarına göre PKOS'u tanımlamaya yönelik ilk girişim 1990'daki bir uzman toplantısıydı ve PKOS'u başka nedenler dışlandıktan sonra konan, yumurtalık sonuçları olan bir androjen fazlalığı bozukluğu olarak tanımladı. Christ ve Cedars'ın aktarımına göre bu 1990 ABD Ulusal Sağlık Enstitüleri (NIH) ölçütleri, klinik ya da biyokimyasal androjen fazlalığı belirtileriyle seyrek ya da hiç yumurtlamamanın birlikte bulunmasını istiyordu; ultrasonda polikistik yumurtalık görülmesi "düşündürücü" sayılıyor ama tanı için yeterli görülmüyordu.

Sonraki adımlar kısaca şöyle:

2003, Rotterdam: Christ ve Cedars'a göre 27 PKOS uzmanı Hollanda'nın Rotterdam kentinde toplandı. Yeni ölçütler, üç temel özellikten (seyrek ya da hiç adet görmeme, androjen fazlalığı, ultrasonda polikistik görünüm) herhangi ikisinin varlığını yeterli saydı. Bazı çalışmalarda bu genişleme, 1990 ölçütlerine göre yaygınlığı üç kata kadar artırdı.
2006, Androjen Fazlalığı Derneği (AES): Joham ve arkadaşlarına göre derneğin görev grubu PKOS'u yeniden öncelikle bir androjen fazlalığı bozukluğu olarak konumlandırmak istedi. Christ ve Cedars'ın aktarımına göre bu ölçütler, kıllanma ya da biyokimyasal androjen fazlalığının yanında yumurtlama bozukluğu ya da polikistik yumurtalık görünümünü şart koşuyordu.
2012, NIH çalıştayı: Uzmanlar daha geniş olan 2003 Rotterdam ölçütlerini yeniden önerdi.
2018, uluslararası kılavuz: Rotterdam ölçütleri yetişkinler için benimsendi. Christ ve Cedars'a göre kılavuz polikistik yumurtalık eşiğini yumurtalık başına en az 20 folikül ve/veya en az 10 cm³ yumurtalık hacmi olarak belirledi.
2023, kılavuzun güncellemesi: Kılavuz yetişkinlerde ultrason yerine kandaki anti-Müllerian hormon (AMH) düzeyinin kullanılabileceğini kabul etti. Düzensiz döngü ile androjen fazlalığı birlikteyse ultrasona da AMH'ye de gerek olmadığını belirtti. Ergenlerde ise hem androjen fazlalığını hem yumurtlama bozukluğunu şart koştu, ultrason ve AMH'yi önermedi.

AMH konusu, tıbbi bilginin ne hızla değişebildiğinin iyi bir örneği. Mart 2023'te yayımlanan Christ ve Cedars derlemesi, en güncel kılavuzların AMH'yi polikistik yumurtalık görünümünün yerine kullanmayı önermediğini yazıyordu. Temmuz 2023'te yayına kabul edilen güncel kılavuz ise kanıtın artık bu öneriyi yapmaya yettiğini söyledi.

Daha fazla okumak için

Stein and Leventhal: 80 years on: Azziz ve Adashi'nin 1935 makalesinin neden bu kadar etkili olduğunu tartıştığı değerlendirme.
Irving Freiler Stein Sr. (1887–1976): Stein'ın hayatını ve kama rezeksiyonu üzerine yıllar süren çalışmasını anlatan ansiklopedi maddesi.
Challenges in diagnosis and understanding of natural history of polycystic ovary syndrome: Tanı ölçütlerinin 1990'dan 2018'e nasıl değiştiğini özetleyen açık erişimli derleme.
PCOS renamed to better reflect multisystem condition: 2026'daki PMOS ad değişikliğini ve gerekçelerini aktaran kısa haber.