PKOS şüphesiyle hekime giderken neleri not almalısın?

Görüşmeye en az beş şeyle git: son birkaç adetinin başlangıç tarihleri, belirtilerin ne zaman başlayıp nasıl değiştiği, kullandığın bütün ilaç ve takviyelerin listesi, ailende benzer ya da ilişkili sağlık sorunları ve en çok merak ettiğin iki üç soru. İngiltere'nin kamu sağlık hizmeti NHS ve ABD kaynaklı hasta bilgi sitesi MedlinePlus, görüşmeye hazırlık için neredeyse aynı listeyi öneriyor. Polikistik over sendromunda (PKOS) bunlardan biri, döngü kaydı, ayrıca tanının tam ortasında duruyor.

Bu yazı tanı koymaz, ne yapman gerektiğini de söylemez. Amacı, hekimle geçireceğin kısa sürede doğru bilginin masada olmasını sağlamak.

Döngü kaydı neden ilk sırada

2023 uluslararası kanıta dayalı PKOS kılavuzu, düzensiz döngüyü sayılarla tanımlıyor. İlk adetten (menarş) sonraki ilk yıl düzensizlik ergenliğin olağan bir parçası sayılıyor. Menarştan sonraki 1 ile 3 yıl arasında 21 günden kısa ya da 45 günden uzun döngüler; 3. yıldan menopoz geçişine kadar ise 21 günden kısa, 35 günden uzun ya da yılda 8'den az döngü düzensiz kabul ediliyor. İlk yıldan sonra tek bir döngünün 90 günü aşması da bu tanıma giriyor. Kılavuza göre düzensiz döngü varsa PKOS tanısı düşünülmeli ve değerlendirilmeli.

Bu eşikleri hekimin uygulayabilmesi için tarihlere ihtiyacı var. ABD Nüfus İşleri Ofisi desteğiyle hazırlanan bir klinisyen kaynağı (RHNTC), döngü takibinin kadınların örüntüleri fark etmesine yardım ettiğini ve sağlık çalışanlarının altta yatan durumları daha erken değerlendirmesini sağlayacak bilgi ürettiğini yazıyor. Aynı kaynak, döngünün ilk gününü kanamanın başladığı gün olarak tanımlıyor.

Not alırken şunlar işe yarar:

Her adetin başladığı gün ve kanamanın kaç gün sürdüğü.
Kanama çok yoğunsa nasıl olduğu. RHNTC, 1–2 saatte bir pedi ya da tamponu dolduran kanamayı ve golf topundan büyük pıhtıları "çok yoğun" işaretleri arasında sayıyor.
Ağrı günlük işlerini yapmanı engelliyor mu.
Adet görmediğin aylar.

Bir uyarı: RHNTC'nin "yakından bakılmalı" dediği eşikler (38 günden seyrek, 24 günden sık, üç ay üst üste adet görmemek, 8 günden uzun kanama) kılavuzun tanı tanımıyla birebir aynı değil. Biri uyarı listesi, öteki tanı ölçütü. Hangisinin sana uygulandığını hekimine sorabilirsin. Kılavuz ayrıca döngüler düzenli olsa da yumurtlama bozukluğu olabileceğini not ediyor. Yani düzenli bir takvim tek başına her şeyi dışlamıyor.

Belirtiler ve aile öyküsü

NHS, belirtilerin ayrıntısını, ne zaman başladığını ve neyin iyi ya da kötü gelmesine yol açtığını yazmayı öneriyor. MedlinePlus buna belirtilerin zamanla değişip değişmediğini de ekliyor.

NHS'nin PKOS sayfası, düzensiz ya da uzun aralıklı adetlerin yanında kilo artışını, akneyi, yorgunluğu ve depresyon ya da kaygı gibi ruh sağlığı sorunlarını belirtiler arasında sayıyor. Aynı sayfa belirtilerin hafif, ağır ya da hiç olmayabileceğini söylüyor. O yüzden "önemsiz" bulduğun şeyi de yaz.

Zamanlama özellikle önemli. Kılavuz, androjen (erkeklik hormonları olarak bilinen hormon grubu) düzeyleri çok yüksek çıktığında PKOS dışındaki nedenlerin de düşünülmesi gerektiğini, bunu değerlendirirken belirtilerin ne zaman başladığı ve ne hızla ilerlediği bilgisinin kritik olduğunu yazıyor. Örneğin kıllanma kısa sürede belirginleştiyse bunu tarihiyle not et.

Aile öyküsü için iki dayanak var. NHS, yakın bir akrabada PKOS varsa kişide PKOS görülme olasılığının daha yüksek olabileceğini söylüyor. MedlinePlus da genel olarak ailedeki hastalıkları hekime anlatmayı öneriyor. NHS'ye göre PKOS bazen tip 2 diyabet, yüksek tansiyon, kalp-damar hastalıkları, yağlı karaciğer ve rahim kanseri riskini artırabiliyor. Ailende bu durumlardan biri varsa onu da listene ekle.

İlaçlar, takviyeler ve doğum kontrolü

NHS ve MedlinePlus, vitaminler ve takviyeler dahil kullandığın her şeyin listesini götürmeni öneriyor. PKOS değerlendirmesinde bunun somut bir nedeni var.

Kılavuza göre kombine doğum kontrol hapı kullanan birinde kandaki androjen fazlalığını güvenilir biçimde değerlendirmek çok zor, çünkü hap hormon ölçümlerini etkiliyor. Kılavuz, hap kullanan birinde androjen ölçümü gerçekten gerekliyse hapın en az üç ay bırakılmasını ve bu sürede başka bir korunma yöntemi kullanılmasını öneriyor. Kılavuz, yetişkinlerde yumurtalık görünümünü değerlendirmek için ultrason yerine kandaki AMH (anti-Müllerian hormon) düzeyine bakılabileceğini kabul ediyor; ama hormonal doğum kontrolünün AMH düzeyini baskılayabileceğini de not ediyor.

Bu, hapı kendi başına bırakman gerektiği anlamına gelmiyor. Bu kararı hekimle birlikte verirsin. Ama ne zaman başladığını, ne zaman bıraktığını ve hangi ürünü kullandığını yazarsan hekim test sonuçlarını doğru yorumlayabilir.

Görüşmede ve sonrasında

Kılavuz, sağlık çalışanlarının PKOS'lu kadınlara belirtilerini nasıl algıladıklarını, bunların yaşam kalitelerini nasıl etkilediğini, temel kaygılarını ve tedavideki önceliklerini sormasını öneriyor. Sana sorulmasa da söyleyebilirsin. Önceliğin düzensiz adet mi, akne mi, gebelik planı mı? Bunu baştan söylemek görüşmenin yönünü belirler.

NHS'nin önerileri pratik:

En önemli iki üç soruyu yaz ve önce onları sor.
Anlamadığın kelimeyi yazmasını ve açıklamasını iste.
İstersen bir yakınını yanında götür, not tutsun.
Çıkmadan önce sırada ne olduğunu, ne zaman olacağını ve sorun çıkarsa kime ulaşacağını öğren ve yaz.
Test sonuçları beklediğin zamanda gelmezse iste ve ne anlama geldiklerini sor.

Tartılmak seni rahatsız ediyorsa bunu da söyleyebilirsin. Kılavuz, sağlık çalışanlarının kadınları tartmadan önce izin istemesini ve kiloyla ilgili riskleri açıklamasını öneriyor.

Hekime sorabileceğin sorular

Döngülerim kılavuzdaki düzensiz döngü tanımına giriyor mu, yoksa başka bir neden mi araştırmamız gerekiyor?
Kullandığım doğum kontrol hapı ya da başka ilaçlar istediğin kan testlerinin sonucunu etkiler mi; test öncesinde bu konuda ne yapmalıyız?
İstediğin her test neyi doğrulamak ya da dışlamak için?
Tanı konursa diyabet, tansiyon gibi riskler için hangi kontrolleri, ne sıklıkla yapmamız gerekiyor?
Sonuçlar ne zaman çıkar ve arada bir sorun olursa kime ulaşmalıyım?